बारा । साउनको सोमबार बिहानैदेखि काँधमा काँवर र हातमा जल बोकेका भक्तजन चारकोसे झाडी छिचोल्दै काँटघाटतर्फ अघि बढिरहेका हुन्छन्। जंगलको हरियालीबीचबाट सुनिने ‘हर हर महादेव’को जयघोषले सामान्य दिनभन्दा फरक धार्मिक वातावरण सिर्जना गर्छ। बाराको कोल्हवी नगरपालिका–८ र जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका–१७ को सीमासँग जोडिएको क्षेत्रमा रहेको श्री सहजनाथ महादेव मन्दिरमा सोमबार देखिने यो दृश्य वर्षौंदेखि दोहोरिँदै आएको छ।
स्थानीयस्तरमा काँटघाट मन्दिरका रूपमा परिचित सहजनाथ महादेवको धाम साउन महिनामा विशेषगरी शिवभक्तको गन्तव्य बन्ने गरेको छ। हरेक सोमबार पूजा, जलार्पण र दर्शनका लागि विभिन्न स्थानबाट श्रद्धालु आउने गरेका छन्। बोलबम यात्रासँग जोडिएको धार्मिक गतिविधिले मन्दिर परिसरमा साउनभरि नै चहलपहल बढाउने गरेको छ।
तर धार्मिक आस्थाले भरिएको यो स्थलमा सम्भावनाअनुसारको पूर्वाधार भने अझै विकास हुन सकेको छैन। सडक, खानेपानी, शौचालय, सरसफाइ, पार्किङ, प्रकाश र सुरक्षा व्यवस्थाजस्ता आधारभूत सुविधाको आवश्यकता देखिन्छ। त्यसमाथि मेला तथा मन्दिरबाट हुने आम्दानीको पारदर्शिता र उपयोगलाई लिएर स्थानीयस्तरमा प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
सहजनाथ महादेव मन्दिरमा साउनका प्रत्येक सोमबार भक्तजनको उल्लेख्य उपस्थिति हुने गरेको स्थानीय विवरण छ। शिव आराधनाका लागि विशेष मानिने साउनमा बोलबम यात्रामा सहभागी भक्तजनसमेत काँटघाट पुग्ने गरेका छन्। काँवरमा जल बोकेर मन्दिर पुग्ने, महादेवलाई जल चढाउने, बेलपत्र तथा अन्य पूजासामग्री अर्पण गर्ने र धार्मिक विधिअनुसार पूजा गर्ने परम्पराले यहाँको सोमबारलाई विशेष बनाएको छ।
काँटघाटमा साउनको सोमबार लाग्ने धार्मिक जमघट कुनै नयाँ गतिविधि भने होइन। स्थानीयस्तरमा लामो समयदेखि चलिआएको यो परम्पराले मन्दिरलाई क्षेत्रकै परिचित धार्मिक स्थलका रूपमा स्थापित गरेको छ। सहजनाथ महादेव मन्दिरको मुख्य विशेषता यसको धार्मिक महत्वसँगै भौगोलिक अवस्थिति पनि हो। बाक्लो चारकोसे झाडीको बीचमा रहेको मन्दिर सहरका भीडभाडयुक्त धार्मिक स्थलभन्दा फरक वातावरणमा छ।
मन्दिर पुग्ने भक्तजनले पूजा र दर्शनसँगै वन क्षेत्रको प्राकृतिक वातावरणको समेत अनुभव गर्न पाउँछन्। यही प्राकृतिक परिवेशका कारण काँटघाटलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोडेर विकास गर्न सकिने सम्भावना रहेको स्थानीयको भनाइ छ। स्थानीय जनश्रुतिमा सहजनाथ महादेवलाई ‘जंगली बाबा’का रूपमा समेत सम्बोधन गर्ने गरिएको पाइन्छ। जंगलसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास र मन्दिरको अवस्थिति नै काँटघाटको मौलिक पहिचानका रूपमा रहेको छ।
साउनका सोमबार भक्तजनको संख्या बढ्दा मन्दिर वरपरको व्यापारिक गतिविधिमा समेत प्रभाव पर्ने गरेको छ। फूलमाला, बेलपत्र, पूजाका सामग्री, फलफूल तथा खानेकुराका अस्थायी पसल सञ्चालन हुने भएकाले स्थानीय साना व्यवसायीले त्यसबाट आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन्।
भक्तजनको आवागमनले यातायात तथा अन्य स्थानीय सेवामा समेत गतिविधि बढाउने गरेको छ। धार्मिक स्थलमा आउने मानिसको चहलपहललाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्न सके यसबाट स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप लाभ पुर्याउन सकिने सम्भावना छ। तर त्यसका लागि मेलाको व्यवस्थापन र आम्दानीको उपयोग व्यवस्थित तथा पारदर्शी हुनुपर्ने स्थानीयको माग छ।
स्थानीय तहको संरचना निर्माण भएपछि सहजनाथ महादेव मन्दिरबाट हुने आम्दानीको स्रोत कोल्हवी नगरपालिकाले लिँदै आएको स्थानीयको भनाइ छ। मन्दिर व्यवस्थापन समिति पनि नगरपालिकामार्फत गठन गरिएको बताइएको छ। तर मेला तथा मन्दिरबाट प्राप्त हुने आम्दानी कहाँ र कसरी खर्च भइरहेको छ भन्ने विषयमा पर्याप्त पारदर्शिता नभएको भन्दै स्थानीयले गुनासो गर्दै आएका छन्।
स्थानीयका अनुसार मन्दिरमा भक्तजनको चहलपहल र मेलाबाट हुने आम्दानीलाई व्यवस्थित रूपमा परिचालन गर्न सके मन्दिर क्षेत्रको भौतिक अवस्था सुधार गर्न सकिन्छ। आम्दानीको पारदर्शी हिसाबकिताब सार्वजनिक गर्दै त्यसको केही हिस्सा मन्दिर तथा आसपासको पूर्वाधार विकासमा लगाउनुपर्ने उनीहरूको अपेक्षा छ। साउनका सोमबार भक्तजनको संख्या बढ्ने भएकाले मन्दिर क्षेत्रमा भीड व्यवस्थापन अर्को चुनौतीका रूपमा देखिन्छ। एकै समयमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु पुग्दा सवारी पार्किङ, आवतजावत र सरसफाइ व्यवस्थापनमा दबाब पर्न सक्छ।
मन्दिर क्षेत्रलाई व्यवस्थित बनाउन सडकको अवस्था सुधारसँगै खानेपानी र सार्वजनिक शौचालयको व्यवस्था आवश्यक छ। त्यस्तै मेला अवधिमा सुरक्षा व्यवस्था, प्रकाश र फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ। धार्मिक गतिविधिका कारण उत्पन्न फोहोरले चारकोसे झाडीको प्राकृतिक वातावरणमा असर नपरोस् भन्नेतर्फ पनि विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
काँटघाटको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना यसको धार्मिक पहिचान र प्राकृतिक वातावरणको संयोजन हो। त्यसैले यहाँ पूर्वाधार विकास गर्दा वन क्षेत्रको मौलिकता जोगाउनुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। मन्दिर वरपर आवश्यक सुविधा विस्तार गर्दा जंगलको प्राकृतिक संरचनामा असर नपर्ने गरी योजना बनाउन सकिए धार्मिक पर्यटनको विकास र वातावरण संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ।
स्थानीय तह, मन्दिर व्यवस्थापन पक्ष, वनसम्बन्धी निकाय र स्थानीय समुदायबीच समन्वय गरेर दीर्घकालीन योजना बनाउन सके काँटघाटलाई व्यवस्थित धार्मिक गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने आधार देखिन्छ। अहिले काँटघाटको प्रमुख आकर्षण साउनका सोमबार हो। तर धार्मिक पर्यटनको सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके यो आकर्षण एक महिनामा मात्र सीमित नरहन सक्छ।
चारकोसे झाडीको प्राकृतिक सौन्दर्य, सहजनाथ महादेवप्रतिको धार्मिक विश्वास र स्थानीय संस्कृतिलाई एकीकृत गरी पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न सके बाह्रै महिना आगन्तुक आकर्षित गर्ने सम्भावना छ। यसका लागि पहिले आधारभूत पूर्वाधारको विकास, मेला व्यवस्थापनमा सुधार, आम्दानीको पारदर्शिता र प्राकृतिक वातावरणको संरक्षण आवश्यक देखिन्छ। त्यसपछि मात्रै काँटघाटलाई धार्मिक पर्यटनको दीर्घकालीन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिनेछ।
साउनका सोमबार काँटघाटमा गुञ्जिने ‘हर हर महादेव’को जयघोष यहाँको धार्मिक आस्थाको परिचय हो। यही आस्थालाई व्यवस्थित पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र पूर्वाधार विकाससँग जोड्न सके चारकोसे झाडीको बीचमा रहेको सहजनाथ महादेव मन्दिर बाराको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनस्थल बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
